Telefonlar susmuyor, siparişler geliyor, çalışanlar yetişmekte zorlanıyor. İşletme sahibi de doğal olarak “Çok şükür, işlerimiz iyi” diyor. Fakat ay sonu geldiğinde maaşlar için para aranıyor, tedarikçiden vade isteniyor, banka hesabındaki açık bir başka krediyle kapatılıyor.
Peki, bu kadar iş yapılırken para nereye gidiyor?
Ben bir işletmenin durumunu değerlendirirken satış rakamının yanında bu sorunun cevabını da ararım. Çünkü işyerindeki hareketlilik ile işletmenin mali sağlığı her zaman aynı şeyi anlatmaz. Bazen en yoğun çalışılan dönem, paranın en fazla sıkıştığı dönem olabilir.
Bunu anlamak için üç kavramı birbirinden ayırmak gerekir: Ciro, kâr ve nakit. Ciro, satışların tutarını, kâr, ilgili gelirlerden maliyet ve giderler düşüldükten sonra kalan sonucu gösterir. Nakit ise ödeme günü geldiğinde kullanabileceğiniz paradır. Bir satış yapılmış ve muhasebede kâr oluşmuş olabilir. Ancak müşteri henüz ödeme yapmadıysa o satışın parası kasada değildir.
Diyelim ki; malınızı bugün teslim ettiniz, bedelini üç ay sonra alacaksınız. Oysa çalışanınızın maaşı, işyerinizin kirası ve tedarikçinizin ödemesi önümüzdeki ay yapılacak. Müşteriden beklediğiniz para, bugün vadesi gelen borcu kendiliğinden ödemiyor. Aradaki süreyi finanse etmeniz gerekiyor. Bu nedenle kârlı görünen bir işletme de ödeme güçlüğüne düşebilir.
Üstelik satışların hızla artması bu sıkışıklığı büyütebilir. Daha fazla sipariş almak için daha çok mal alır, daha fazla stok tutar, yeni personel çalıştırırsınız. Harcamalarınız önden giderken tahsilatlarınız arkadan gelir. Büyümeyi karşılayacak işletme sermayeniz yoksa satış başarınız, bir süre sonra finansman sorununa dönüşebilir.
Benim için sağlıklı büyümenin ölçüsü, yalnızca daha çok satış yapmak değildir. O satışın ne kazandırdığı ve parasının ne zaman tahsil edildiği de en az satış tutarı kadar önemlidir.
Fiyat belirlerken de aynı dikkat gerekir. “Rakip bu fiyata satıyor, ben de biraz altına inerim” düşüncesi kolaydır. Fakat rakibinizin alış maliyetini, kira yükünü, sermayesini ve ödeme koşullarını bilmiyorsunuz. Başkasının fiyatını kendi işletmenizin hesabı yerine koyamazsınız.
Bir ürünün alış ve satış fiyatı arasındaki farkın tamamı cebinizde kalmaz. Taşıma, paketleme, satış komisyonu, fire, iade ve finansman maliyeti bu farkı azaltabilir. Kira, ücret ve diğer işletme giderleri de karşılanmayı bekler. Dolayısıyla fiyat verirken yalnızca “Kaça aldım?” sorusuna bakmak, hesabın önemli bir bölümünü dışarıda bırakır.
Basit bir örnek verelim; Bir ürünün satış fiyatı 100 lira, satışa bağlı değişken maliyeti 80 lira olsun. Her satıştan sabit giderleri karşılamak ve kâr oluşturmak için 20 lira kalır. Maliyet değişmeden fiyatı 90 liraya indirdiğinizde bu tutar 10 liraya düşer. Aynı toplam katkıyı elde etmek için iki katı ürün satmanız gerekir. Burada vergileri ve diğer değişiklikleri dışarıda bırakarak hesabı sadeleştiriyorum. Görüldüğü gibi yüzde 10’luk bir indirim, kazanca katkıyı yüzde 50 azaltabilir.
Bu yüzden “Sürümden kazanırız” sözünü duyduğumda, bunun hesabının da yapılmasını isterim.
Giderlerde de gözden kaçan benzer bir durum vardır. Tek başına önemsiz görünen küçük harcamalar, tekrarlandıkça ciddi bir yük oluşturur. Kullanılmayan abonelikler, gereksiz sevkiyatlar, yüksek fire ve sürekli ertelenen bakım işleri zamanla kazancı aşındırır. Ancak her gideri kısmak da çözüm değildir. Kaliteyi düşüren, çalışanı yıpratan veya müşteriyi uzaklaştıran bir kesinti, bugün tasarruf gibi görünürken yarın daha büyük kayıp yaratabilir. Esas mesele, harcanan paranın işletmeye ne kazandırdığını bilmektir.
Bir de depodaki mallarla müşterilerden alacakları düşünelim. Bunlar işletmenin varlıklarıdır; fakat banka hesabındaki para kadar kolay kullanılamazlar. Satılmayan ürün depoda bekledikçe sermayeyi bağlar. Tahsil edilemeyen alacak ise kâğıt üzerinde görünmeye devam etse bile ödeme gücünüzü desteklemez. Bu nedenle yalnızca stokların ve alacakların toplamına bakmak yetmez, ne kadar zamandır beklediklerini de görmek gerekir.
Borçlanma, bu düzen içinde yararlı bir araç olabilir. Fakat borcun geri ödeme zamanı ile finanse ettiği işin para üretme zamanı birbirine uymalıdır. Yıllar içinde gelir sağlayacak bir yatırımı çok kısa vadeli borçla yapmak, işletmeyi sürekli yeniden borç bulmaya mecbur bırakabilir. Faiz ve kur değişimleri de yükü artırabilir. Ben kredi değerlendirmesinde “Ne kadar alabiliriz?” sorusunun yanına mutlaka “Hangi gelirle, hangi tarihte ödeyeceğiz?” sorusunu koyarım.
Asıl tehlike, bütün bu aksaklıkların zamanla olağan kabul edilmesidir. Tahsilatların sürekli gecikmesi, stokların daha uzun beklemesi, satış artarken kârın gerilemesi, günlük ödemelerin giderek daha fazla krediyle karşılanması, bunlar tek başlarına iflas anlamına gelmez. Ancak birlikte görüldüklerinde dikkatle incelenmesi gereken işaretlerdir. Ekonomik daralma, talep kaybı ve beklenmedik maliyet artışları da sağlam görünen işletmeleri zorlayabilir.
Ben işletme sahibinin önünü görebilmesi için düzenli güncellenen bir nakit planını çok değerli buluyorum. Önümüzdeki haftalarda hangi para gelecek, hangi ödeme yapılacak, nerede açık oluşacak? Bu sorulara önceden cevap verebilmek, seçenekler henüz tükenmeden karar alma fırsatı sağlar.
Emek vermek, iyi ürün sunmak ve çok çalışmak elbette kıymetlidir. Fakat bütün bu emeğin karşılığını korumak için hesabı da doğru okumak gerekir.
Akşam işyerini kapatırken “Bugün ne kadar sattık?” diye sorun. Ardından iki soru daha ekleyin: “Bu satıştan bize ne kaldı ve parası ne zaman kasamıza girecek?” İşletmenizin yarını, bu üç cevabın birbiriyle uyumunda saklıdır.




